عنصر معدنی آهن (Iron)

عنصر معدنی آهن

عنصر معدنی آهن یکی از عناصر معدنی حیاتی برای بدن انسان است. این عنصر به عنوان جزئی از گلبولهای قرمز نقش مهمی در حمل اکسیژن در خون و تولید انرژی بیولوژیک ایفا می کند. کم خونی میکروسیتیک هیپوکرومیک ناشی از کمبود آهن شایعترین اختلال تغذیه ای در جهان می‏باشد.
آهن به دو فرم در بدن وجود دارد. یکی به فرم عملکردی در ساختمان هموگلوبین (ترکیب محتوی آهن موجود در گلبولهای قرمز) و میوگلوبین (ترکیب محتوی آهن موجود در عضلات) و یکی هم به فرم ذخیره که در فریتین، ترانسفرین و هموسیدرین موجود است. میزان آهـن موجود در بدن مردان بیشتر از بدن زنان است.
کم‌خونی ناشی از فقر آهـن مهم‌ترین اختلال تغذیه‌ای شایع در میان کودکان و زنان در سنین باروری در کشورهای درحال‌ توسعه است. براساس آمارهای وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، نزدیک به نیمی از زنان ایرانی به کم‌خونی مبتلا هستند.
علائم این نوع از کم خونی در دو مرحله قابل تشخیص است. مرحله اول، مرحله‌ای است که میزان هموگلوبین و سایر فاکتورهای تعیین‌کننده آهـن تقریبا در حد طبیعی است اما یک سری علائم شامل خستگی مفرط، سردرد، عدم تمرکز، رنگ پریدگی به خصوص در دستها و سطح داخلی پلک، ضعف عمومی و ریزش مو وجود دارد. از آنجایی که آهن مورد نیازخون سازی از ذخائر تامین می شود، ممکن است این علائم ناشی از کمبود ذخیره آهـن بدن باشد. در این مرحله می‌توان با انجام آزمایش‌های اختصاصی تر مانند سنجش میزان فریتین، آهـن سرم و TIBC کم خونی را تشخیص داد. در صورت عدم درمان و جبران آهـن مورد نیاز، علائم شدیدتر و اختصاصی‌تر شده و فاکتورهای عمومی هم کم‌خونی را نشان می‌دهند. در این مرحله از کم‌خونی علائم دیگری شامل تپش قلب، سرگیجه، افت فشارخون، بی خوابی، ورم قوزک پا و درنهایت قاشقی شدن ناخن‌ها هم به علائم قبلی افزوده می‌شود. به این نوع کم خونی ناشی از کمبود آهـن، آنمی هیپوکرومیک میکروسیتیک گفته می شود چون سلولهای خونی کوچک و کم رنگ می شوند.
ازجمله عوارض کم‌خونی در زنان باردار هم می توان به ضعف و ناتوانی جسمی، افزایش خطر مرگ و میر به هنگام زایمان، افزایش خطر تولد نوزاد نارس و کم‌هوش و بالا رفتن احتمال سقط جنین اشاره کرد.

وظایف آهن در بدن
– تولید انرژی
– سنتز DNA (ماده ژنتیکی بدن)
– سنتز کلاژن
– سنتز پیام رسانهای عصبی مانند سروتونین، دوپامین و نوراپی نفرین
– بهبود عملکرد سیستم ایمنی

منابع غذایی آهـن

آهن موجود در منابع غذایی به دو فرم هِم (Heme) مانند آهن موجود در منابع حیوانی شامل انواع گوشت قرمز، گوشت سفید (ماکیان و آبزیان) وجگر است که جذب بالایی دارد. در مقابل آهن موجود در منابع گیاهی شامل انواع حبوبات، سبزیجات، سویا، میوه‌های خشک مخصوصا برگه زردآلو و مغزهای گیاهی از نوع غیرهِم (None Heme) است که کمتر جذب بدن می شود. شیر و محصولات لبنی فاقد آهـن هستند. جذب آهـن در افراد مختلف، متفاوت است. ویتامین C می‌تواند جذب آهـن غیرهم را افزایش دهد شود، بنابراین بهتر است منابع گیاهی حاوی آهن همراه منابع ویتامین C مصرف شود.
جذب آهن در بزرگسالان دارای مقادیر طبیعی هموگلوبین حدود 5 الی 15 درصد است. این در حالی است که جذب آهن در افراد مبتلا به کم‌خونی تا 50 درصد افزایش می‌یابد.
به علاوه منابع غذایی حاوی ویتامین ث،‌ اسید سیتریک و اسید اسکوربیک مانند آب‌ پرتقال، انبه و طالبی، منابع حاوی اسید مالیک و اسید تارتاریک مثل هویج و سیب‌زمینی و محصولات تخمیری مثل سس سویا عوامل افزایش دهنده جذب آهن در بدن هستند.

عملکرد
ایمنی سلولی در افراد مبتلا به فقر آهـن مختل شده و توانایی نوتروفیل ها برای مقابله با کشتن باکتری های مختلف کاهش می یابد. کودکان و نوجوانان مبتلا به فقر آهن، ممکن است مشکلات یادگیری داشته باشند. مکمل یاری آهن ممکن است مهارتهای یادگیری را در برخی کودکان و نوجوانان مبتلا به فقر آهن افزایش دهد. نقش احتمالی آهن در این موارد ممکن است ناشی از نقش این ماده در سنتز پیام رسانهای عصبی به ویژه دوپامین باشد.
میزان کارآمدی جذب مکمل های آهن بستگی به شکل نمک آهن، میزان تجویز شده، دوزبندی و اندازه ذخایر آهن بدن دارد. افراد با ذخایر آهن طبیعی، 10 تا 35% آهن مصرفی را جذب می‏کنند. در فقر آهـن، ممکن است تا 95% دوز آهـن جذب شود.
از دست دادن آهـن عمدتا از طریق مکانیزم های غیر اختصاصی شامل ریزش سلول های روده، ترشحات ادراری و صفراوی و قاعدگی رخ می‏دهد. زنان پیش از یائسگی به طور طبیعی آهن را از طریق خونریزی قاعدگی از دست می دهند. از دست دادن آهن می‏تواند در اثر خونریزی گوارش، خونریزی ناشی از صدمات و جراحات و اعمال جراحی رخ دهد.

 میزان توصیه شده مصرف روزانه آهن چقدر است؟

میزان نیاز به آهن براساس سن، جنس و وضعیت فیزیولوژیکی افراد متفاوت است .جدول زیر میزان نیاز به آهـن در گروههای سنی و جنسی مختلف را نشان می دهد.

عنصر معدنی آهن

مکمل های آهن

در افرادی که ذخائر آهـن بدن آنها بسیار کمتر از حد طبیعی می باشد معمولا دریافت غذایی در کوتاه مدت موثر نبوده و استفاده از مکمل های دارویی آهـن توصیه می شود.

آهـن در مکمل های غذایی به صورت سولفات، گلوکونات، فومارات و گلیسینات وجود دارد که فرم فومارات و گلیسینات دارای بهترین جذب و کمترین عوارض گوارشی می باشند. مکمل های آهـن نباید برای درمان کم خونی غیر از کم خونی فقر آهـن استفاده شود. مصرف این مکمل ها در دوران بارداری و شیردهی فقط باید تحت نظارت پزشک انجام شود.

برای جذب بهتر آهـن موجود در مکمل های غذایی، بهتر است این مکمل ها یک ساعت قبل یا دو ساعت بعد غذا مصرف شود. هیچگاه نباید مکمل های آهن با منابع لبنی، مکمل های کلسیم، چای و قهوه استفاده شود.

برای تامین ذخائر آهـن بدن در افراد دچار کم خونی مصرف مکمل های آهـن حداقل تا 3 ماه باید ادامه پیدا کند.

عوامل غذایی که جذب آهـن را کاهش می دهند:

اگزالیک اسید: مصرف همزمان آهـن با غذاهای سرشار از اگزالیک اسید (اسفناج، سیب زمینی های شیرین، ریواس، لوبیا) ممکن است جذب آهـن را کاهش دهند.

فیتیک اسید: مصرف همزمان آهـن با غذاهای سرشار از فیتیک اسید (نان تخمیر نشده، لوبیا خام، دانه ها، آجیل ها، حبوبات و ایزولات های سویا) ممکن است جذب آهن را کاهش دهند.

چای : مصرف همزمان چای و آهـن ممکن است موجب کاهش جذب آهـن شود که مربوط به تانن چای می‏باشد.

مصرف مکمل های آهن با داروهای تتراسایکلین، پنی سیلامین، کاپتوپریل، لووتیروکسین، به علت تداخل جذب، باید 2 تا 3 ساعت فاصله زمانی داشته باشند.

 

موارد منع مصرف

مکمل های آهـن در افراد مبتلا به همو کروماتوز و هموسیدروز (اختلالات افزایش ذخایر آهـن در بدن) و افراد مبتلا به تالاسمی منع مصرف دارند.

 

موارد احتیاط

مکمل های آهـن نباید برای درمان کم خونی غیر از کم خونی فقر آهـن استفاده شود.

زنان باردار و مادران شیره نباید دوز مکمل آهـن را بالاتر از مقادیر RDA مصرف کنند مگر آنکه دوزهای بالاتر توسط پزشک توصیه شده باشد.

مکمل آهـن می تواند برای کودکان بسیار سمی و کشنده باشد و باید دور از دسترس آنها قرار گیرد.

مکمل آهـن باید در افراد دارای سابقه گاستریت، زخم پپتیک یا خونریزی گوارشی با احتیاط مصرف شود.

 

عوارض جانبی

تهوع، استفراع، نفخ ، مدفوع سیاه، اسهال، یبوست و بی اشتهایی می‏باشد. قهوه ای شدن موقت دندان ها در اثر مایعات حاوی آهـن رخ می‏دهد.