چاقی معضل بهداشتی قرن اخیر

چاقی معضل بهداشتی

صنعتی شدن جوامع و تغییر زیرساخت‌های فرهنگی و اجتماعی باعث تغییر ملاک تعیین نیروی انسانی کارآمد که مهم‌ترین شاخص توسعه به شمار می‌رود، شده است. امروزه توانایی ذهنی، خلاقیت و نوآوری انسان جایگزین نیروی فیزیکی وی شده است که به‌تبع این تغییر ساختار، شیوه زندگی غیرفعال و بیماری‌های تمدن سلامت جوامع بشری را مورد تهدید قرار داده است. چاقی، دیابت، انواع سرطان‌ها، بیماری‌های قلبی و بیماری‌های روانی نمونه‌هایی قابل‌مشاهده از صدها اختلالاتی هستند که رابطه آن‌ها بازندگی غیرفعال امروزی مشخص‌شده است. در این میان چاقی به یکی از مهم‌ترین معضلات بهداشتی قرن اخیر به‌ویژه در جوامع درحال‌توسعه، تبدیل‌شده است.

پیروی از الگوی غذایی کشورهای صنعتی توسعه‌یافته، تمایل افراد برای مصرف غذاهای آماده و فرآوری شده را بدون توجه به ریزمغذی‌های مورد نیاز سلول‌ها افزایش داده است. سوءتغذیه پنهان یا به عبارتی گرسنگی سلولی از پیامدهای این سبک جدید تغذیه است. این در حالی است که در خود جوامع توسعه‌یافته، نحوۀ فرهنگ‌سازی به‌گونه‌ای بوده که عمومیت دادن به ورزش همگانی، ایجاد رقابت بین صاحبان صنایع غذایی در جهت تولید محصولات غذایی ارگانیک و غنی‌شده و همچنین افزایش سطح آگاهی مردم برای استفاده از مکمل‌های غذایی موردنیاز، به‌عنوان راهکارهایی برای حفظ سلامت عموم در سطح بالا بکار گرفته می‌شود.

ترکیب بدن

بدن انسان شامل مجموعه‌ای از عضلات، بافت چربی، اندام‌ها، توده اسکلتی و آب است. میزان عضلات در بدن مردان بیشتر از زنان و میزان بافت چربی در بدن زنان بیشتر از مردان است. مهم‌ترین شاخص تعیین میزان انرژی پایه مورد نیاز توده عضلانی و قسمت‌های بدون چربی بدن است. درنتیجه میزان سوخت ‌و ساز و انرژی مورد نیاز در مردان بیشتر از زنان است. میزان کل چربی بدن در زنان 35-21 و در مردان 24-8 درصد است.

مجموعه پیچیده‌ای از مکانیسم‌های عصبی، هورمونی و شیمیایی که باعث ایجاد تعادل میان دریافت و مصرف انرژی می‌شوند باعث ثابت نگه‌داشتن وزن شده و هرگونه اختلال در این مکانیسم‌ها منجر به ایجاد نوسانات وزن و درنتیجه کاهش یا افزایش آن می‌شود.

اضافه‌وزن و چاقی

اضافه‌وزن وضعیتی است که طی آن وزن بدن از استاندارد آن برحسب قد افزایش می‌یابد. چاقی درواقع یک وضعیت افزایش میزان چربی به‌طورکلی یا موضعی است.

سازمان جهانی بهداشت، معیار سنجش چاقی افراد را بر مبنای شاخص توده بدن یا BMI استوار کرده است. برمبنای این معیار، نسبت وزن به قد، سنجیده و ارزیابی می‌شود. این نمایه از تقسیم کردن وزن (Kg) به مجذور قد (m) به دست می‌آید. جدول زیر درجه‌بندی استاندارد این شاخص را نشان می‌دهد.

وزن متعادل یا وزن سلامت24.9 – 18.5
اضافه‌وزن29.9 – 25
چاقی درجه‌یک34.9 – 30
چاقی درجه‌دو39.9 – 35
چاقی مفرط و خطرساز40<

طبیعتاً میزان BMI هرچه کمتر از 18.5 باشد، میزان و شدت لاغری را مشخص می‌سازد.

علاوه بر میزان چربی بدن که با BMI محاسبه می‌شود، شکل ناحیه‌ای چربی‌ها نیز اهمیت زیادی دارد. چراکه چاقی آندروئید یا انباشتگی چربی در نواحی شکم و احشا و چاقی ژینوئید یا انباشتگی چربی در نواحی پایین‌تنه پیامدهای متفاوتی را برای مبتلایان به وجود می‌آورد. چنانچه دور کمر را در باریک‌ترین ناحیه و دور باسن را در پهن‌ترین ناحیه اندازه‌گیری کرده و بر هم تقسیم کنیم عدد حاصله در مردان بیشتر از 1 و در زنان بیشتر از 0.85 نشان‌دهنده تراکم چربی در نواحی بالاتنه و چاقی آندروئید است که زمینه بروز اختلالاتی مانند پرفشاری خون، افزایش چربی خون، دیابت نوع ІІ و همچنین بیماری‌های قلبی و عروقی را فراهم می‌سازد.

هیپر تروفی و هیپرپلازی

گسترش بافت چربی که در دیدگاه عمومی به‌صورت افزایش وزن توصیف می‌شود، همراه دو اتفاق صورت می‌پذیرد. در اغلب موارد این گسترش با افزایش محتوی چربی سلول‌های بافت چربی همراه است که برای آن اصطلاح هیپرتروفی به‌کاربرده می‌شود، اما با پر شدن ظرفیت سلول چربی تعداد این سلول‌ها افزایش می‌یابد که به آن هیپرپلازی اطلاق می‌شود. نکته قابل تأمل در این روند این است که با کاهش وزن، اگرچه اندازه سلول چربی کاهش می‌یابد اما از تعداد آن کم نمی‌شود پس دریافت بیش‌ازحد کالری به‌خصوص در دوران رشد (نوزادی و بلوغ) که هیپرپلازی به‌طور طبیعی اتفاق می‌افتد، سبب ایجاد چاقی‌های برگشت‌ناپذیر (مقاوم به درمان) شده که لزوم رعایت یک رژیم غذایی متعادل از دوران کودکی را گوشزد می‌کند.

بافت چربی به‌عنوان یک اندام اندوکرین

در بسیاری از موارد، عدم موفقیت در روند کاهش وزن یا حفظ و نگهداری وزن ایده آل، ناشی از تغییر ماهیت بافت چربی‌های انباشته ‌شده است. تعلل در جهت پیشگیری از اضافه ‌وزن و سیر آن به‌سوی چاقی، موجب خواهد شد که بافت چربی به یک ارگان درون ریز تغییر ماهیت داده و به‌طور مستقل به تولید هورمون‌های بافت چربی و انواع پپتیدهای بیواکتیو مانند لپتین، آدیپو نکتین، پروتئین‌های سیستم رنین آنژیوتانسین، رزیستین و آدیپسین بپردازد. این ترکیبات با اثرات موضعی یا دوردست خود در تنظیم هموستاز انرژی، متابولیسم کربوهیدرات و چربی در گسترش هر چه بیشتر چاقی و اختلالات ناشی از آن نیز نقش به سزایی ایفا می‌کنند.

کاهش شدید ترشح لپتین در رژیم‌های غذایی بسیار کم‌کالری می‌تواند سبب افزایش شدید گرایش بدن به وزن گیری بعد از ترک رژیم غذایی شود. در افراد چاق به دلیل گسترش بافت چربی، با وجود افزایش ترشح لپتین، مقاوم شدن بدن به لپتین مانع از ایجاد اثرات مثبت آن بر کنترل وزن می‌شود.

درمان چاقی

در اغلب موارد چاقی‌ها چند علتی بوده و همه آن‌ها را نمی‌توان با یک روش درمان کرد؛ بنابراین هر فرد قبل از هرگونه اقدام برای کاهش وزن و دستیابی به وزن ایده آل خود، ابتدا باید با مراجعه به متخصص نوع چاقی خود و همچنین، علل احتمالی درونی آن را معلوم کند. همچنین با انجام آزمایش‌های لازم پارامترهای بیوشیمیایی خون و ادرار خود را مشخص کند و سپس با توجه به جمیع جهات، رژیم مناسبی را که توسط متخصصین تغذیه طراحی‌شده باشد، به اجرا گذارد تا سلامتی فرد به مخاطره نیفتد. استفاده از مکمل‌های مولتی‌ویتامین- مینرال در کنار برنامه کاهش وزن علاوه بر جبران کمبود مواد مغذی ناشی از کاهش دریافت کالری و پیشگیری از ایجاد اختلالاتی مانند کم‌خونی، ضعف و خستگی و آسیب به پوست و مو، به کاهش وزن نیز کمک شایانی می‌کند. ویتامین‌های گروه B موجود در این مکمل‌ها به علت ایفای نقش کو فاکتور در اغلب سیکل‌های متابولیسمی بدن برای فعال کردن این چرخه‌ها ضرورت دارند. این ویتامین‌ها همچنین باعث تولید پیام رسانهای مانند تریپتوفان، دوپامین و سروتونین شده که با کاهش استرس در کنترل اشتها نقش دارند. ویتامین‌های B6 و B9 نیز به بهبود عملکرد تیروئید کمک می‌کنند. مصرف ویتامین B12 یکی از روش‌های مؤثر دیگر برای تحریک متابولیسم بدن است. تأثیر این ویتامین با مصرف آن در کنار ویتامین‌های دیگر گروه B مانند ویتامین B5، B6 و بیوتین تشدید می‌شود. حضور عناصری مانند ید و سلنیوم در این مکمل‌ها به علت بهبود عملکرد تیروئید و کمک به تولید و فعال کردن هورمون‌های تیروئیدی نیز نقش مهمی در کنترل وزن ایفا می‌کند. نتایج مطالعات نشان می‌دهد عنصر معدنی کروم به علت تنظیم متابولیسم مواد قندی و بهبود عملکرد انسولین، سبب کاهش بافت چربی، افزایش بافت عضلانی و کنترل وزن می‌شود. کروم باعث کنترل اشتها شده و تأثیر زیادی بر کاهش میل و ولع نسبت به شیرینی‌ها دارد. شواهد نشان می‌دهد که این عنصر باعث کاهش سطح گلوکز و افزایش حساسیت نسبت به انسولین می‌شود.

ورزش: انجام فعالیت‌های ورزشی منظم، از قسمت‌های بسیار مهم یک برنامه کاهش وزن موفق محسوب می‌شود. ورزش با افزایش توده عضلانی بدن از تحلیل این بافت و درنتیجه کاهش در میزان متابولیسم پایه بدن که حتی با پیروی از بهترین رژیم‌های کاهش وزن هم ایجاد می‌شود جلوگیری می‌کند. از طرف دیگر ورزش با افزایش حساسیت سلول‌ها به انسولین نیز نقش مؤثری را در کاهش وزن ایفا می‌کند. اگرچه پیروی از رژیم غذایی بدون انجام فعالیت‌های ورزشی نیز می‌تواند سبب کاهش وزن شود، اما این کاهش وزن اغلب موقتی بوده و به‌موازات کنار گذاشتن رژیم غذایی برگشت‌پذیر خواهد بود درحالی‌که داشتن رژیم غذایی متعادل، توام با فعالیت ورزشی منظم منجر به تجزیه ذخایر چربی و حفظ وزن ازدست‌داده می‌شود.